Abonohu dhe
perfito nga
ofertat

Shumë të mëdhenjë; Shumë të shtrenjtë; Gara për teleskopët e ardhshëm gjigantë

Edhe pse astronomët presin një vendim mbi ndërtimin e një teleskopi të madh në Mauna Kea, ata ende janë duke u përpjekur të kuptojnë se si të paguajnë për këta teleskopë të ardhshëm gjigandtë.
Albapoli
Albapoli - 23 qershor 2018, 13:16

 

Është mission jo I lehtë ,përsëri, për astronomët që duan të ngrenë një teleskop gjigant në Mauna Kea, vullkan i madh në Ishullin e Madh të Hawaii.

Më 21 qershor, Gjykata Supreme e Hawaii do të dëgjojë argumente gojore në Honolulu nëse do të miratojë një leje ndërtimi për teleskopin, i cili do të ishte më i madhi dhe më i shtrenjti në Hemisferën Veriore.

Kjo gjykatë shfuqizoi lejen e teleskopit dy vjet e gjysmë më parë në baza proceduriale, pasi protestat kishin parandaluar ndërtimin në majë të malit.

Teleskopi Tridhjetë Metra (i quajtur I tillë për diametrin e pasqyrës kryesore të mbledhjes së dritës) ka qenë që 15 vjet në planifikim. Do të ishte një nga tre teleskopët më të mëdhenj tani në veprat që mund të transformonin astronominë në shekullin e 21-të

Nëse nuk marrin leje për të filluar ndërtimin e Mauna Kea së shpejti, astronomët e Tridhjetë Metrave thonë se do ta ndërtojnë atë në La Palma në ishujt Kanarie, jashtë Afrikës, ku Observatori Roque de los Muchachos është shtëpia e disa teleskopëve, përfshirë këtu edhe 10 metra Gran Teleskopio Canarias.

 Teleskopi tridhjetë metra do të përfundojë në vitin 2029, nëse ndërtimi mund të fillojë - diku - vitin e ardhshëm. Por kjo është ende një "qështje e madhe" dhe do të linte teleskopin shumë larg rivalëve të saj në garën për të zgjeruar shqyrtimin e qiejve....

Image
Demonstruesit bllokuan automjetet që shkonin drejt një zbulimi të ri për Teleskopin e Tridhjetë Metrave në Mauna Kea, Hawaii, në vitin 2014. Ambjentalistët thonë se observatorët e ndotin malin dhe të tjerë thonë se ato ndërhyjnë në praktikat fetare dhe kulturore.

Drama e qështjes së vendit Mauna Kea ka lënë në hije çështje të tjera në lidhje me financimin dhe përdorimin e ardhshëm të gjeneratës së ardhshme të teleskopëve jashtëzakonisht të mëdhenj, siç janë quajtur përgjithësisht.

Për shembull, shumica e grupeve të përfshira, ende nuk kanë ngritur të gjitha paratë dhe partnerët e kërkuar.

Kjo në vetvete nuk është e habitshme.

"Ka nevojë për një brez që të ndërtojë një teleskop," tha Charles Alcock, drejtor i Qendrës Harvard-Smithsonian për Astrofizikë dhe një anëtar i bordit të Observatorit Giant Magellan Telescope, i cili po ndërton një teleskop rivalë gjigantë në Kili. Ju nuk mund të presni për të gjitha paratë para se të filloni, shtoi ai; ndërtimi duhet të fillojë me çfarëdo para që është në dorë.

Të dy Magellan Giant dhe Teleskopi Tridhjetë Metra I gjatë janë qindra miliona dollarë pa ndonjë burim kryesor te financimit, sipas vlerësimeve jozyrtare nga shkencëtarët e jashtëm. Disa astronomë thonë se  Teleskopi tridhjetë metra I gjatë, i cili fillimisht vlerësohet të kushtojë 1.4 miliardë dollarë, tani do të marrë rreth 2 miliardë dollarë për të përfunduar. Zyrtarët e projektit vetë nuk kanë pranuar të thonë se sa kanë nevojë për ndihmë financiare.

Në një deklaratë të lëshuar nga Observatori Ndërkombëtar i Teleskopit të Tridhjetë Metrave, Edward Stone, një profesor i Kaltech dhe drejtor ekzekutiv i observatorit, tha se çmimi i saktë i teleskopit do të varet kur dhe ku do të ndërtohet.

Aftësia për grumbullimin e dritës së teleskopit përcaktohet nga zona e pasqyrës kryesore ose primare. Kjo do të thotë se teleskopët prej 30 metrash në zhvillim do të jenë 10 herë më të fuqishëm sesa teleskopët më të mëdhenj deri tani në Tokë, të cilat kanë pasqyra kryesore 10 metra larg.

Por e gjithë kjo vepër e jashtzakonshme kërkon para dhe teknologji novatore.

Pas modelit të teleskopëve Keck në Mauna Kea, pasqyra kryesore e tubimit të Tridhjetë Metrave të Teleskopit do të jetë një mozaik me qindra pasqyra të vogla gjashtëkëndore të vendosura së bashku si pllaka në një dysheme banjo. Magellani gjigand, përkundrazi, arrin fuqinë e tij duke kombinuar shtatë pasqyra me diametër 8 metërsh.

        Image
   Pasqyrimi i Teleskopit të Tridhjetë Metrave që astronomët shpresonin të ndërtonin në Mauna Kea. Një mundësi alternative do të ishte në La Palma në Ishujt Kanarie

           

Megjithatë, Magellani Gjigant do të fillojë me vetëm katër nga pasqyrat në vend, në vitin 2023, duke e bërë atë përkohësisht teleskopin më të madh në Tokë. Ajo do të eklipsohet një vit më vonë nga një tjetër hyrje në konkurset gjigante të teleskopit: Teleskopi jashtëzakonisht i madh evropian, që po ndërtohet nga Observatori Jugor Europian, gjithashtu në Kili. Fillimisht do të ishte një mozaik 100 metra në diametër (i njohur zyrtarisht si Teleskopi dërrmues i madh ose OWL); ajo u reduktua në 42 metra në diametër dhe tani është 39. Kur ai vazhdon në linjë në vitin 2024, do të jetë teleskopi më i madh optik në botë.

Një pikë e dobët e të dy projekteve të Tridhjetë Metrave dhe të Teleskopit Giant Magellan është se as nuk ka marrë shumë mbështetje nga Fondacioni Kombëtar i Shkencës, i cili tradicionalisht financon astronomi bazuar në tokë të Shteteve të Bashkuara.

Tani ekziston një propozim për të rregulluar këtë: Sipas planit, i cili ka shumë hapa burokratik, akademik dhe politik për të kaluar, Fondacioni Kombëtar i Shkencës do të kontribuonte një të katërtën e kostos së secilit prej dy teleskopëve në këmbim të qasjes së kohës të vëzhgimit për astronomët e jashtëm.

Përndryshe, të gjithë kohën e teleskopit do të rezervoheshin për astronomët nga partnerët institucionalë në ato bashkëpunime.

David Silva, drejtor i Observatorit Kombëtar të Astronomisë, tha se ideja u ngrit vitin e kaluar gjatë diskutimeve të një sondazhi të ardhshëm të prioriteteve astronomike nga Akademitë Kombëtare të Shkencave. Pasi një dekadë, akademia mblidhet në një panel blu për të rekomanduar se si të shpenzojnë dollarë federalë. Sondazhi i 2020 fillon këtë vjeshtë, kur dikush është zgjedhur për të udhëhequr komitetin kryesor.

Panelet e mëparshme kanë dhënë projekte si teleskopi Hubble Space një moment i rëndësishëm politik dhe financiar.

Një pyetje e qartë rreth anketës, kujton Dr. Silva, ishte çfarë të bënim për të nxitur një ose të dy teleskopët Giant Magellan dhe teleskopin Tridhjetë Metra. Të dy projektet filluan disa kilometra larg në Pasadena - në Observatorët Carnegie dhe në Institutin e Teknologjisë Kaliforni, partnerë me Universitetin e Kalifornisë - me ide shumë të ndryshme se si të vazhdojnë para. Përpjekjet janë rritur në konsorciume të gjera ndërkombëtare, rivalë të fortë për partnerët dhe burime të tjera që nga lindja.

                                                                            Image

            Teleskopi Giant Magellan, në ndërtim e sipër në Observatorin Las Campanas në Kili

     

 

"Të dy projektet më në fund u zgjuan për faktin se po bëhen festa nga teleskopi 39 metra I europianëve ", tha Matt Mountain, president i Shoqatës së Universiteteve për Hulumtime në Astronomi, i cili menaxhon observatorin kombëtar dhe objektet e tjera astronomike për qeverinë.

Dr. Silva dhe të tjerët, më së shumti Dr Mountain, arriti në përfundimin se dy projektet do të kishin një shans më të mirë për sukses, nëse bashkojnë forcat dhe paraqesin një rast të unifikuar të shkencës.

"Një ombrellë më e madhe do të funksiononte më mirë," tha dr. Silva në një intervistë.

Pa një plan, vuri në dukje, astronomët amerikanë u përballën me mundësinë që nuk kishin akses në teleskopin më të madh në Tokë - pas një shekulli mbizotërimi me teleskopë si 200-inch në Malin Palomar në Kaliforni.

Nëse teleskopët Tridhjetë metra dhe Giant Magellan nuk arrijnë, Dr. Silva tha në një email, astronomët amerikanë mund të merrnin pjesë ende në projekte të drejtuara nga Evropa në Kili. "Por të paktën, kjo është një linjë e rëndësishme psikologjike për të kaluar për astronominë e SHBA", vuri në dukje ai.

Plani do të përfshinte identifikimin e "programeve kyçe të shkencës", që përfshin lëndë ose eksoplanete ose energji të errët që mund të ndiqej me të dy teleskopët e Shteteve të Bashkuara në një mënyrë të koordinuar "të të dhënave të mëdha". Observatori kombëtar do të kontrollonte kohën e vëzhgimit.

Tani për tani, bordet e të dy bashkëpunimeve kanë ardhur deri tek një ide. "Kjo është shumë punë në progres," tha Dr. Silva. "Ne jemi në një fazë të ndërtimit të besimit. A mund të punojmë së bashku? "

Dr. Alcock tha se ende nuk kishte asnjë numër të fortë se sa do të kontribuonte fondacioni shkencor, por ata flisnin rreth 350 milionë dollarë për secilin teleskop. Në fund, tha ai, ata ndoshta do të merrnin më shumë..

                                                    Image
 Teleskopi jashtëzakonisht i madh, në ndërtim e sipër në Observatorin Cerro Armazones në Kili, do të kishte një diametër  prej 39 metrash.

Përfaqësuesi John Culberson, republikan i Teksasit dhe kryetari i një paneli të shtëpisë që mbikëqyr financimin për Fondacionin Kombëtar të Shkencës, kohët e fundit sinjalizoi mbështetjen e tij të mundshme për teleskopët gjigantë duke trefishuar buxhetin e propozuar për buxhetin e ndërtimit të agjencisë për 2019.

"Duhet të ketë hapësirë të mjaftueshme në bashkësinë ndërkombëtare për tre E.L.T.s," tha Dr Alcock.

Por ku ata do të jenë është ende një çështje.

Mauna Kea, me lartësinë e saj të lartë dhe qetësinë, qiellin e errët, konsiderohet nga disa që të jetë vendi i natyrshëm për një teleskop si Tridhjetë Metra. Mauna Kea është pjesë e të ashtuquajturave "toka të ceduara" që fillimisht i përkisnin Mbretërisë Havai dhe tani administrohen nga shteti në dobi të Hawaiians.

Në vitin 1968, Universiteti i Hawaii dha me qira 11,000 hektarë të lartë të malit për një dollar në vit, dhe filloi dhënien e nënqirave për observatorët e ndryshëm për teleskopët.

Por disa ambientalistë dhe grupe vendase të Havait thonë se përhapja e observatorëve në këtë samit ka ndotur malin, duke ndërhyrë në praktikat tradicionale kulturore dhe fetare, ose duke shkelur sovranitetin e Mbretërisë Havai.

Në vitin 2014, protestuesit thyen një novacion për Teleskopin e Tridhjetë Metrave dhe më pas bllokuan malin, duke penguar çdo ndërtim. E njëjta gjykatë që ka revokuar lejen e ndërtimit të teleskopit është gjithashtu duke menduar për nënqira për vendin e saj.

Një sondazh i kohëve të fundit tregon se shumica në rritje e Hawaianasve favorizojnë ndërtimin e teleskopit në Mauna Kea, por askush nuk e di se çfarë do të ndodhë ose kush do të paraqitet për të protestuar kur gjykata vendos për lejen e teleskopit dhe nënqira, ose kur kamionët e ndërtimit mund të fillojnë të kthehen deri në mal.

I gjithë universi do të shikojë

 

/përktheu Gentrit Hoxha / nga New York Times